จังหวัดสุราษฎร์ธานี ในอดีตเคยเป็นแหล่งชุมชนโบราณและเป็นเมืองสำคัญที่สุดในบริเวณรอบอ่าวบ้านดอน มีแหล่งโบราณคดีและโบราณสถานมากมาย อาทิ วัดพระบรมธาตุไชยา วัดเวียง วัดหลง วัดแก้ว วัดศาลาทึง แหลมโพธิ์ เขาสายสมอ เขาน้ำร้อน ฯลฯ ซึ่งในแต่ละแหล่งนั้นได้พบหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีที่สำคัญ เช่น เครื่องมือหินขัด กลองมโหระทึก ลูกปัด จารึก เครื่องถ้วย เทวรูป พระพุทธรูป พระพิมพ์ โบสถ์พราหมณ์ เจดีย์ ซากโบราณสถาน ฯลฯ จากหลักฐานต่างๆ เหล่านี้ได้ชี้ชัดว่า เมืองไชยาเป็นแหล่งอาศัยของมนุษย์ยุคหินสมัยก่อนประวัติศาสตร์ บางแห่งเคยติดต่อกับชุมชนภายนอก เช่น จีน อินเดีย และอาหรับ เป็นต้น นอกจากนี้ หลักฐานดังกล่าวยังแสดงให้เห็นถึงลัทธิศาสนาที่เข้ามาสู่ชุมชนได้แก่ ศาสนาพุทธและฮินดู ซึ่งปรากฎหลักฐานคือ รูปเคารพทางศาสนา ซากศาสนสถาน และเจดีย์ เป็นต้น ในอดีตเชื่อกันว่าไชยาเป็นบ้านเมืองมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๐ เป็นอย่างน้อย ในระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๔ ศาสนาพราหมณ์เข้ามาเจริญที่เมืองนี้ ส่วนพุทธศาสนาเข้ามาเจริญควบคู่กันในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ เมืองไชยามีชื่อเสียงมากที่สุดเมื่อครั้งวัฒนธรรมศรีวิชัยเจริญรุ่งเรืองในพุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๗ โดยพุทธศาสนาลัทธิมหายานเข้าเจริญแพร่หลาย